Η Τέχνη του να Μαθαίνεις

Από την παθητική ανάγνωση στην πραγματική κατανόηση

Υπάρχει κάτι παράξενο στον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε.

Μπορώ να περάσω ώρες διαβάζοντας ένα βιβλίο μαθηματικών, να παρακολουθήσω έναν καθηγητή να λύνει εξισώσεις και να καταλαβαίνω κάθε βήμα της εξήγησής του. Μπορώ ακόμη να κρατήσω αναλυτικές σημειώσεις, να υπογραμμίσω όσα θεωρώ σημαντικά και να ολοκληρώσω ολόκληρο το κεφάλαιο.

Κι όμως, όταν βρεθώ μπροστά σε μια καινούργια άσκηση, μπορεί να μην ξέρω από πού να αρχίσω.

Το ίδιο συμβαίνει και στον προγραμματισμό. Μπορώ να παρακολουθήσω ένα tutorial, να γράψω τον ίδιο κώδικα με τον εκπαιδευτή και να καταλαβαίνω τι κάνει κάθε γραμμή. Όταν όμως ανοίξω ένα κενό αρχείο και προσπαθήσω να δημιουργήσω κάτι μόνος μου, η διαδικασία γίνεται ξαφνικά πολύ δυσκολότερη.

Αυτό με οδηγεί σε μια ερώτηση:

Αν μπορώ να καταλάβω κάτι όταν μου το εξηγούν, γιατί δυσκολεύομαι να το κάνω μόνος μου;

Ίσως επειδή η αναγνώριση μιας ιδέας δεν είναι το ίδιο πράγμα με την ικανότητα να τη χρησιμοποιώ.

Όταν διαβάζω μια λυμένη άσκηση, ο συγγραφέας έχει ήδη επιλέξει τη σωστή μέθοδο, έχει οργανώσει τα βήματα και έχει πραγματοποιήσει τους απαραίτητους υπολογισμούς. Το δικό μου μυαλό χρειάζεται κυρίως να παρακολουθήσει τη διαδικασία.

Όταν όμως προσπαθώ να λύσω μια καινούργια άσκηση, πρέπει να κάνω κάτι διαφορετικό. Χρειάζεται να αναγνωρίσω το πρόβλημα, να ανακαλέσω τις κατάλληλες γνώσεις, να αποφασίσω πώς θα τις χρησιμοποιήσω και να ελέγξω αν ο συλλογισμός μου είναι σωστός.

Δεν παρακολουθώ πλέον τη σκέψη κάποιου άλλου.

Πρέπει να σκεφτώ ο ίδιος.

Η ανάγνωση εξακολουθεί να είναι απαραίτητη. Μου προσφέρει γνώσεις στις οποίες δεν θα μπορούσα εύκολα να φτάσω μόνος μου. Δεν εγγυάται, όμως, ότι θα μπορέσω να τις ανακαλέσω ή να τις εφαρμόσω ανεξάρτητα.

Αναζητώντας έναν πιο ουσιαστικό τρόπο μελέτης, βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα την ιστορία ενός ανθρώπου που αντιμετώπιζε τις μαθηματικές ιδέες όχι μόνο ως πληροφορίες που έπρεπε να μάθει, αλλά και ως προβλήματα που μπορούσε να εξερευνήσει.

Ο Richard Feynman και η ανακάλυψη των μαθηματικών

Πριν γίνει ένας από τους σημαντικότερους φυσικούς του εικοστού αιώνα, ο Richard Feynman ήταν ένας μαθητής με ιδιαίτερη περιέργεια για τα μαθηματικά.

Στα εφηβικά του χρόνια ασχολήθηκε μόνος του με την τριγωνομετρία, την άλγεβρα και αργότερα τον διαφορικό και ολοκληρωτικό λογισμό.

Ανάμεσα στα τεκμήρια αυτής της περιόδου βρίσκονται σημειωματάρια στα οποία είχε καταγράψει μαθηματικούς υπολογισμούς και προσωπικές επεξεργασίες όσων μελετούσε.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα είναι οι τριγωνομετρικοί πίνακες που υπολόγισε ο ίδιος.

Αντί να περιοριστεί στη χρήση έτοιμων αριθμητικών τιμών, εργάστηκε πάνω σε μεθόδους με τις οποίες μπορούσε να υπολογίσει ημίτονα, συνημίτονα και εφαπτομένες για γωνίες από 0° έως 90°, ανά πέντε μοίρες.

Αυτό που μου φαίνεται αξιοσημείωτο δεν είναι απλώς η μαθηματική του ικανότητα.

Είναι η προσπάθειά του να επεξεργαστεί ενεργά όσα μάθαινε.

Ας υποθέσω ότι συναντώ για πρώτη φορά το ημίτονο των 30°.

Μπορώ να ανοίξω μια αριθμομηχανή και να διαπιστώσω ότι:

sin⁡(30∘)=12\sin(30^\circ)=\frac{1}{2}

Μπορώ επίσης να απομνημονεύσω αυτή την τιμή.

Υπάρχει, όμως, μια πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση:

Μπορώ να εξηγήσω γιατί το ημίτονο των 30° ισούται με 1/2;

Για να απαντήσω, χρειάζεται να επιστρέψω στη γεωμετρία και να εξετάσω τη σχέση ανάμεσα στις πλευρές ενός κατάλληλου ορθογωνίου τριγώνου.

Δεν προσπαθώ πλέον απλώς να θυμηθώ το αποτέλεσμα. Προσπαθώ να καταλάβω από πού προέρχεται.

Ο Feynman ακολούθησε μια εξίσου ενεργή προσέγγιση όταν μελέτησε το βιβλίο Calculus for the Practical Man. Το σημειωματάριό του περιλάμβανε μαθηματικούς τύπους, διαγράμματα, υπολογισμούς και ένα οργανωμένο ευρετήριο που του επέτρεπε να επιστρέφει σε συγκεκριμένα θέματα.

Η ιστορία αυτή έχει μια σημαντική λεπτομέρεια που συχνά χάνεται στις σύγχρονες αφηγήσεις για τις «τεχνικές Feynman».

Ο ίδιος δεν απέφευγε τα βιβλία ούτε τις αναλυτικές σημειώσεις. Αντίθετα, χρησιμοποιούσε και τα δύο για να εργαστεί πάνω στις ιδέες που τον ενδιέφεραν.

Αυτό που κρατώ από το παράδειγμά του δεν είναι κάποια μαγική μέθοδος με προκαθορισμένα βήματα.

Είναι η στάση απέναντι στη γνώση.

Δεν θέλω απλώς να γνωρίζω τι λέει ένα βιβλίο. Θέλω, όσο μου επιτρέπουν οι γνώσεις μου, να μπορώ να ανακατασκευάζω και να χρησιμοποιώ όσα μαθαίνω.

Από πού αρχίζω όταν δεν γνωρίζω κάτι;

Ένα από τα δυσκολότερα σημεία της μελέτης μου δεν είναι απαραίτητα η κατανόηση μιας δύσκολης έννοιας. Είναι το να καταλάβω από πού πρέπει να αρχίσω.

Όταν ανοίγω ένα βιβλίο μαθηματικών, βρίσκομαι συχνά μπροστά σε ορισμούς, σύμβολα και παραδείγματα που προϋποθέτουν άλλες γνώσεις.

Αντίστοιχα, όταν προσπαθώ να δημιουργήσω κάτι στον προγραμματισμό, μπορεί να γνωρίζω τι θέλω να πετύχω, αλλά όχι ποιες έννοιες ή εργαλεία χρειάζομαι.

Αν αρχίσω να διαβάζω οτιδήποτε βρίσκω μπροστά μου, κινδυνεύω να συγκεντρώσω πολλές πληροφορίες χωρίς να γνωρίζω ποιες είναι πραγματικά απαραίτητες.

Γι' αυτό θέλω να δοκιμάσω μια διαφορετική προσέγγιση.

Πριν ξεκινήσω την κύρια μελέτη, παίρνω μια λευκή κόλλα χαρτί.

Στην κορυφή της προσπαθώ να γράψω μία ερώτηση.

Όχι απαραίτητα την καλύτερη δυνατή ερώτηση, αλλά εκείνη που περιγράφει τι προσπαθώ να κατανοήσω.

Μια ερώτηση πριν από την πρώτη σελίδα

Ας υποθέσω ότι προσπαθώ να λύσω μια άσκηση φυσικής.

Ένας μαθητής στέκεται πάνω σε μια ζυγαριά που δείχνει 75 kg. Η άσκηση ζητά να επιλέξω τη σωστή δήλωση σχετικά με τη μάζα και το βάρος του.

Θα μπορούσα να εξετάσω τις διαθέσιμες επιλογές και να προσπαθήσω να μαντέψω.

Αντί γι' αυτό, αναρωτιέμαι τι είναι αυτό που δεν γνωρίζω.

Μήπως συγχέω τη μάζα με το βάρος; Μήπως δεν γνωρίζω τις μονάδες μέτρησης; Μήπως δεν καταλαβαίνω τι ακριβώς σημαίνει η ένδειξη της ζυγαριάς;

Στη λευκή κόλλα γράφω:

«Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη μάζα και το βάρος και πώς ερμηνεύω σωστά την ένδειξη μιας ζυγαριάς;»

Τώρα έχω ένα συγκεκριμένο μαθησιακό πρόβλημα.

Δεν χρειάζεται να μελετήσω ολόκληρη τη μηχανική για να απαντήσω στην άσκηση. Χρειάζεται να εντοπίσω και να κατανοήσω τις έννοιες που βρίσκονται πίσω από αυτήν.

Η ερώτηση δεν μου δίνει τη λύση. Μου δίνει, όμως, μια κατεύθυνση για τη μελέτη μου.

Η ίδια λογική ισχύει όταν ανοίγω ένα ολόκληρο κεφάλαιο βιβλίου.

Αν, για παράδειγμα, πρόκειται να μελετήσω τις μαθηματικές συναρτήσεις, μπορώ πρώτα να εξετάσω τους τίτλους των ενοτήτων και τα παραδείγματα, ώστε να αποκτήσω μια γενική εικόνα του περιεχομένου.

Έπειτα διατυπώνω μια κεντρική ερώτηση:

«Τι είναι μια μαθηματική συνάρτηση και πώς μπορώ να τη χρησιμοποιήσω για να περιγράψω σχέσεις ανάμεσα σε ποσότητες;»

Δεν προσπαθώ να απαντήσω σε ολόκληρη την ερώτηση μονομιάς.

Αρχίζω από την πρώτη έννοια και διατυπώνω ένα μικρότερο ερώτημα, όπως:

«Πώς αναγνωρίζω αν μια σχέση είναι συνάρτηση;»

Όταν προχωρήσω στο πεδίο ορισμού ή στις γραφικές παραστάσεις, θα χρειαστώ διαφορετικές ερωτήσεις.

Με αυτόν τον τρόπο, η κεντρική ερώτηση δίνει κατεύθυνση, ενώ οι μικρότερες οργανώνουν τη μελέτη μου.

Και αν στη διάρκεια της ανάγνωσης ανακαλύψω ότι η αρχική μου ερώτηση ήταν υπερβολικά γενική, μπορώ να την αλλάξω.

Δεν χρειάζεται να γνωρίζω ήδη ένα αντικείμενο για να διατυπώσω την τέλεια ερώτηση σχετικά με αυτό.

Μερικές φορές, η ίδια η μελέτη με βοηθά να ανακαλύψω τι θα έπρεπε να έχω ρωτήσει.

Η λευκή κόλλα ως εργαλείο σκέψης

Όταν σκέφτομαι τις σημειώσεις, είναι εύκολο να τις αντιμετωπίσω ως μια προσπάθεια αποθήκευσης πληροφοριών.

Να αντιγράψω έναν ορισμό, να κρατήσω έναν τύπο, να σημειώσω ένα παράδειγμα και να προσθέσω όσο περισσότερες επεξηγήσεις μπορώ.

Όμως θέλω να δοκιμάσω κάτι διαφορετικό.

Θέλω μία κόλλα Α4 να αποτελεί τη συμπυκνωμένη έκφραση όσων μπορώ πραγματικά να εξηγήσω για μια συγκεκριμένη έννοια.

Όχι ένα μικρό αντίγραφο του βιβλίου.

Έναν χάρτη της δικής μου κατανόησης.

Στην αρχή, το χαρτί μπορεί να περιέχει μόνο την ερώτησή μου και μερικές αβέβαιες σκέψεις. Ίσως θυμάμαι κάτι από προηγούμενη μελέτη. Ίσως δεν γνωρίζω σχεδόν τίποτα.

Δεν προσπαθώ να γεμίσω τη σελίδα.

Αφού προσδιορίσω τι χρειάζεται να μάθω, αναζητώ την κατάλληλη πηγή. Μπορεί να είναι μια ενότητα πανεπιστημιακού συγγράμματος, ένα εγχειρίδιο μαθηματικών ή, αν μελετώ προγραμματισμό, το επίσημο documentation της γλώσσας ή του εργαλείου.

Εξετάζω ποια προαπαιτούμενα χρειάζομαι και επιλέγω τις ενότητες που σχετίζονται με την ερώτησή μου.

Έπειτα αρχίζω να διαβάζω.

Παρακολουθώ τους συλλογισμούς, εξετάζω τα παραδείγματα και πραγματοποιώ προσωπικούς υπολογισμούς ή δοκιμές. Για την πρόχειρη εργασία μου μπορώ να χρησιμοποιήσω όσο χαρτί χρειάζομαι.

Δεν προσπαθώ να χωρέσω ολόκληρη τη διαδικασία στο Α4.

Η ουσιαστική δοκιμή έρχεται όταν ολοκληρώσω ένα μικρό, αυτοτελές κομμάτι της μελέτης.

Τότε κλείνω το βιβλίο.

Επιστρέφω στη λευκή κόλλα και προσπαθώ να απαντήσω στην αρχική μου ερώτηση.

Χωρίς να κοιτάζω.

Γράφω όσα μπορώ να εξηγήσω με δικά μου λόγια. Ανακατασκευάζω έναν υπολογισμό, σχεδιάζω ένα διάγραμμα ή δημιουργώ ένα παράδειγμα από την αρχή.

Αυτή η προσπάθεια συνδέεται με την ενεργή ανάκληση (Active Recall): αντί να βλέπω ξανά την πληροφορία, προσπαθώ να την ανασύρω από τη μνήμη μου.

Η εκπαιδευτική έρευνα δείχνει ότι η εξάσκηση στην ανάκληση μπορεί να ενισχύσει τη μακροπρόθεσμη μάθηση, συχνά περισσότερο από την απλή επανάληψη της ανάγνωσης.

Αλλά η ανάκληση δεν είναι το μοναδικό ζητούμενο.

Θέλω επίσης να μπορώ να ανακατασκευάσω τη λογική.

Για παράδειγμα, αν έχω μελετήσει τη συνάρτηση:

f(x)=2x+3f(x)=2x+3

μπορεί να γνωρίζω ότι:

f(4)=11f(4)=11

Αν όμως δεν μπορώ να εξηγήσω τι σημαίνει το (f(x)), ποιον ρόλο έχει το (x) και πώς προκύπτει το αποτέλεσμα, τότε έχω εντοπίσει ένα συγκεκριμένο κενό.

Αντί να διαβάσω ξανά ολόκληρο το κεφάλαιο, επιστρέφω στο σημείο που εξηγεί τη μαθηματική γραφή και τη σχέση ανάμεσα στην είσοδο και στην έξοδο της συνάρτησης.

Όταν πιστέψω ότι κατάλαβα, κλείνω ξανά την πηγή και προσπαθώ να εξηγήσω την ιδέα χωρίς βοήθεια.

Το ίδιο μπορώ να κάνω με μια JavaScript function:

function add(a, b) {
  return a + b;
}

Δεν θέλω απλώς να αναγνωρίζω ότι ο κώδικας προσθέτει δύο αριθμούς.

Θέλω να μπορώ να εξηγήσω τι αντιπροσωπεύουν τα a και b, πώς αποκτούν τιμές και τι κάνει το return.

Και, αφού κατανοήσω τη λειτουργία του παραδείγματος, θέλω να μπορώ να ανοίξω ένα κενό αρχείο και να δημιουργήσω μια διαφορετική function μόνος μου.

Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στο να αναγνωρίζω μια λύση και στο να μπορώ να την αναπτύξω ανεξάρτητα.

Όσο για το Α4, δεν χρειάζεται να είναι όμορφο ή γεμάτο. Μπορεί να έχει σχήματα, βέλη, διορθώσεις και διαγραφές.

Ο περιορισμός της μίας σελίδας με βοηθά να διακρίνω το ουσιώδες από το δευτερεύον.

Αν όμως μια έννοια χρειάζεται περισσότερο χώρο για να την επεξεργαστώ, δεν θα θυσιάσω την κατανόηση για χάρη της μορφής.

Δεν θέλω να χωρέσω ολόκληρο το βιβλίο σε μία σελίδα. Θέλω να μπορώ να ανακατασκευάσω σε μία σελίδα τον πυρήνα αυτού που έμαθα.

Από την κατανόηση στην ανεξάρτητη εφαρμογή

Υπάρχει, ωστόσο, κάτι ακόμη που χρειάζεται να προσέξω.

Το ότι μπορώ να εξηγήσω σωστά μια έννοια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μπορώ να τη χρησιμοποιήσω σε κάθε πρόβλημα.

Μπορώ, για παράδειγμα, να εξηγήσω τα βήματα μιας λυμένης εξίσωσης. Όταν όμως αλλάξουν οι αριθμοί ή η μορφή της, ίσως δυσκολευτώ να αποφασίσω τι πρέπει να κάνω.

Γι' αυτό δεν θέλω η μελέτη μου να ολοκληρώνεται με την εξήγηση.

Χρειάζεται να επιστρέφω στο πραγματικό πρόβλημα.

Αν ξεκίνησα από μια μαθηματική άσκηση, προσπαθώ τώρα να τη λύσω ανεξάρτητα. Αν ξεκίνησα επειδή ήθελα να δημιουργήσω μια λειτουργία σε κάποιο πρόγραμμα, προσπαθώ να τη σχεδιάσω και να τη γράψω χωρίς να αντιγράφω έτοιμο κώδικα.

Στη συνέχεια δοκιμάζω κάτι διαφορετικό.

Μπορώ να αλλάξω τους αριθμούς μιας άσκησης, να εξετάσω μια νέα περίπτωση ή να τροποποιήσω τις εισόδους ενός προγράμματος.

Πριν δω το αποτέλεσμα, προσπαθώ να προβλέψω τι θα συμβεί.

Έπειτα ελέγχω αν η πρόβλεψή μου ήταν σωστή.

Αν δεν ήταν, έχω έναν συγκεκριμένο λόγο να εξετάσω ξανά τον συλλογισμό μου.

Η διαδικασία αυτή δεν απαιτεί να ανακαλύπτω μόνος μου κάθε γνώση από την αρχή. Τα βιβλία, οι καθηγητές, τα παραδείγματα και το documentation εξακολουθούν να αποτελούν απαραίτητα εργαλεία.

Το σημαντικό είναι να μην παραμένω εξαρτημένος από αυτά κάθε φορά που χρειάζεται να σκεφτώ.

Ακόμη και όταν καταφέρω να λύσω ένα πρόβλημα, δεν σημαίνει ότι θα θυμάμαι για πάντα όσα έμαθα.

Χρειάζεται να επιστρέφω κατά διαστήματα στη γνώση μου, να προσπαθώ να την ανακαλέσω χωρίς βοήθεια και να τη χρησιμοποιώ σε νέες καταστάσεις.

Η κατανεμημένη εξάσκηση (Spaced Practice) και η ενεργή ανάκληση αποτελούν δύο από τις καλύτερα τεκμηριωμένες στρατηγικές για τη διατήρηση της γνώσης.

Έτσι, η μαθησιακή διαδικασία δεν τελειώνει τη στιγμή που ολοκληρώνω την ανάγνωση ενός κεφαλαίου.

Ούτε όταν γεμίζω μια κόλλα χαρτί.

Ούτε ακόμη όταν καταφέρνω να λύσω μία άσκηση.

Συνεχίζεται κάθε φορά που επιστρέφω σε μια ιδέα και ανακαλύπτω ότι μπορώ να τη χρησιμοποιήσω με μεγαλύτερη ανεξαρτησία.

Η μάθηση ως προσωπική ανακάλυψη

Όσο περισσότερο σκέφτομαι τη διαδικασία αυτή, τόσο περισσότερο καταλαβαίνω ότι δεν αναζητώ έναν τρόπο να απομνημονεύω περισσότερες πληροφορίες σε λιγότερο χρόνο.

Αναζητώ έναν τρόπο να αποκτώ ουσιαστική σχέση με όσα μελετώ.

Η ιστορία του Feynman δεν μου προσφέρει μια συνταγή που εγγυάται ότι θα μάθω όπως εκείνος. Μου υπενθυμίζει, όμως, τη σημασία της περιέργειας, της προσωπικής προσπάθειας και της ενεργής επεξεργασίας των ιδεών.

Δεν χρειάζεται να μπορώ να ανακαλύψω μόνος μου ολόκληρη την τριγωνομετρία για να αξιοποιήσω αυτή την προσέγγιση.

Μπορώ να αρχίσω από μια απλή εξίσωση.

Από μια function.

Από μια έννοια που δεν καταλαβαίνω.

Από μια ερώτηση γραμμένη στην κορυφή μιας λευκής κόλλας χαρτί.

Στη συνέχεια μπορώ να μελετήσω, να προσπαθήσω, να κάνω λάθη, να επιστρέψω στο βιβλίο και να ξαναχτίσω όσα μου λείπουν.

Δεν χρειάζεται κάθε προσπάθεια να είναι επιτυχημένη. Ούτε κάθε έννοια να γίνεται αμέσως κατανοητή.

Αυτό που έχει σημασία είναι να μπορώ σταδιακά να διακρίνω τι πραγματικά γνωρίζω από όσα απλώς μου φαίνονται οικεία.

Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο θέλω να μαθαίνω.

Να μη μετρώ την πρόοδό μου μόνο με τις σελίδες που διάβασα, αλλά με όσα μπορώ πλέον να εξηγήσω, να ανακατασκευάσω και να δημιουργήσω μόνος μου.


Βιβλιογραφία και πηγές

Richard Feynman — Ιστορικές πηγές

  1. Feynman, R. P., & Leighton, R. (1985). Surely You're Joking, Mr. Feynman! Adventures of a Curious Character. W. W. Norton & Company. Αυτοβιογραφικές αφηγήσεις για την προσωπική του σχέση με τα μαθηματικά και την ανακάλυψη.
  2. Schweber, S. S. (1986). Feynman and the Visualization of Space-Time Processes. Reviews of Modern Physics, 58(2), 449–508. Ιστορική μελέτη που εξετάζει, μεταξύ άλλων, τα μαθητικά σημειωματάρια του Feynman και τους προσωπικούς του τριγωνομετρικούς υπολογισμούς. https://www.rpgroup.caltech.edu/mpi-pboc/2024/papers/Schweber1986.pdf
  3. Baldwin, M. (2017). A Look Inside Feynman's Calculus Notebook. Physics Today. Παρουσίαση του αυθεντικού σημειωματαρίου που χρησιμοποιούσε ο Feynman για τη μελέτη του Calculus for the Practical Man. https://physicstoday.aip.org/news/a-look-inside-feynmans-calculus-notebook

Επιστημονική έρευνα για τη μάθηση 4. Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving Students' Learning With Effective Learning Techniques: Promising Directions From Cognitive and Educational Psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266 5. Karpicke, J. D., & Blunt, J. R. (2011). Retrieval Practice Produces More Learning Than Elaborative Studying With Concept Mapping. Science, 331(6018), 772–775. https://doi.org/10.1126/science.1199327